يک کتاب | يک شعر | يک نمایش‌نامه | يک عکس

چراندن ملخ ديوانه!

مامان می‌آيد توی اتاقم. از قيافه‌ی هيجان‌زده‌اش معلوم است که می‌خواهد چيز جالبی بگويد:

ـ عطا، ديشب مادر يه چيز جديد گفت!

مادر، اسم رسمی! مادربزرگ من است. با آن‌که اسم واقعی‌اش صاحب‌سلطان است، اما همه‌ی فاميل او را مادر صدا می‌زنند. بعد از فوت پدربزرگم، يعنی از تقريباً بيست سال پيش، مادر تنها زندگی می‌کند. او مغرور و مستقل است و حاضر نيست با هيچ‌کدام از بچه‌هايش زندگی کند، به همين خاطر بچه‌ها بايد پيش او بروند. معمولاً هر شب يکی از بچه‌ها يا نوه‌ها، شب را در خانه‌ی مادر می‌گذراند. ديشب مامان من پيش او بوده است. با علاقه‌ می‌پرسم:

ـ جداً؟
ــ به خدا!
ـ حالا چی گفت؟

مادر مثل‌ها و اصطلاحات مخصوص به خودش را دارد. بعضی از ضرب‌المثل‌ها، کنايات و اصطلاحاتش را عمراً بتوانيد در هيچ کتابی پيدا کنيد. من و مامان عاشق اين‌جور اصطلاحات مادر هستيم.

شب‌هايی که مامان پيش مادر است، اگر مادر نکته‌ی جديد و بامزه‌ای رو کند! فردايش مامان سريع می‌آيد پيش من و خبرش را با ذوق اعلام می‌کند. من هم البته با ذوقی بيشتر گوش می‌کنم:

ـ ديشب داشتيم حرف می‌زديم، يه‌دفعه‌ای مادر وسط حرفاش گفت: «سگی به بومی جسته، گردش به من نشسته.»
ـ چه باحال! حالا معنی‌اش يعنی چی؟

خانه‌ی مادر از وقتی من يادم می‌آید و حتی پيش از آن، در شهرری بوده است. بچه‌ها همه به جز يکی، سال‌ها است که از شهرری آمده‌اند تهران. اما مادر سرسختانه همان‌جا مانده و در برابر فشارهای بچه‌هايش که: «تو هم اين‌خانه را بفروش و بيا نزديک به ما يک خانه بگير.»، تسليم نشده است. مادر گنجينه‌ی اصطلاحات تهران قديم است.

ـ اتفاقاً ازش پرسيدم يعنی چی! گفت که يعنی تو يه نسبت يا آشنايی خيلی دوری با يکی (معمولاً يک آدم مهم) داشته باشی و بخواهی خودت رو بهش نزديک نشون بدی. مثلاً فکر کن يکی هی بياد سنگ احمدی نژاد رو به سينه بزنه و بگه احمدی‌نژاد اين‌جوری، احمدی‌نژاد اون‌جوری و خلاصه ازش تعريف کنه. بعد يکی ديگه بياد از تو بپرسه: «اين آدمه که اين‌قدر از احمدی‌نژاد می‌گه و تعريف می‌کنه، باهاش فاميلی، چيزيه يا با احمدی‌نژاد آشنايی‌ای، نسبتی، داره؟» اون وقته که تو جا داره بگی: «نه بابا! سگی به بومی جسته، گردش به من نشسته.» يعنی اين‌که نه بابا! يه رابطه‌ی خيلی دورادوری داره، ولی اين خبرها هم نيست.
ـ چه جالب! مثال احمدی‌نژاد رو هم خودش زد؟
ـ آره! آخه تلويزيون داشت همون موقع احمدی‌نژاد رو نشون می‌داد!
ـ دم مادر گرم!

من يک دفترچه دارم که اين‌جور ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات مادر را تويش می‌نويسم. امروز فکر کردم يک چندتاييش را اين‌جا هم بياورم، شايد برای شما هم جالب باشد:

ما که نه عمه‌ی بزيم، نه خاله‌ی چپش!

چپش (به فتح چ و کسر پ) انگار نام نوعی ميش است. اين ضرب‌المثل را يک‌بار مادر مستقيماً به خود من گفت. بعد از اين که کلی من را نصيحت کرد که: «پسر جان، اين‌قدر عاطل و باطل نگرد و برو زن بگير و خانواده تشکيل بده و اگر زن بگيری صاحب همه چيز می‌شی. اين‌جوری همه‌ی پول‌هات رو خرج می‌کنی و هدر می‌دی ولی اگه زن بگيری، زنت پول‌هات رو برای تو نگه می‌داره و پس‌انداز می‌کنه!» آخر سر گفت: «البته ما که نه عمه‌ی بزيم، نه خاله‌ی چپش» و منظورش اين بود که من همه‌ی اين حرف‌ها را به عنوان نصيحت به تو گفتم و نمی‌خواهم در کار تو دخالت کنم و خودت بايد تصميم بگيری! (راستی به دلايل جالب توجه مادربزرگ من برای زن گرفتن که خوب دقت کرديد!)

چراندن ملخ ديوانه!

اين يکی هم، مادر درباره‌ی خود من گفت! يک روز که مادر خانه‌ی ما بود، من مدام از اتاقم می‌رفتم پذيرايی، از پذيرايی می‌رفتم آش‌پزخانه، از آش‌پزخانه برمی‌گشتم به هال و خلاصه توی خانه مدام اين‌طرف، آن‌طرف می‌رفتم. (الان درست يادم نيست داشتم چه‌کار می‌کردم.) مادر که از اين رفت‌وآمدهای من کلافه شده بود گفت: « چرا اين‌قدر ملخ ديوونه می‌چرونی؟» بعد که از او پرسيدم که اين دقيقاً يعنی چه؟ جواب داد: «ملخ که ديدی چه‌جوری می‌پره مث ديوونه‌ها! (با دست نحوه‌ی پريدن ملخ را نشان داد.) حالا ببين اگه يه ملخ ‌ديوونه باشه ديگه چه‌جوری اين‌ور، اون‌ور ورجه وورجه می‌کنه. يکی که مدام مث تو اين‌ور اون‌ور بره وخودش هم ندونه چی‌کار داره می‌کنه، بهش می گن چرا ملخ ديوونه می‌چرونی؟»

هولّه رفتن

کارکردی مثل ملخ ديوانه چراندن دارد! باز هم اين اصطلاح را مادر مستقيماً ‌به خود من گفته. معنی‌اش هم اين است که: «چرا اين‌قدر داری اين‌ور، اون‌ور می‌ری؟». ظاهراً اين اصطلاح از آن‌جا آمده است که در قديم که می‌خواستند با گاوآهن زمين را شخم بزنند، يک نفر دو گاو را به گاوآهن می‌بسته و مدام روی زمين اين‌طرف آن‌طرف می‌برده و پشت سرشان می‌گفته: «هولّه، هولّه»

ای نسيم شب‌گرد! گر به گردش نمی‌رسی، برگرد.

اين جمله را مادر به مامانم گفت اما باز هم يک طرف دعوا من بودم! مامان از من می‌خواست نمی‌دانم چه‌کاری را حتماً انجام بدهم، من هم می‌گفتم نه، نمی‌رسم و خلاصه قبول نمی‌کردم. از مامان اصرار بود و از من انکار که مادر که شاهد اين ماجرا بود به مامان گفت: «ای نسيم شب‌گرد! گر به گردش نمی‌رسی، برگرد.» يعنی که بابا جان وقتی می‌بينی طرف حرف گوش نمی‌ده و تو هم زورت نمی‌رسه، بهتره که بی‌خيال شی!

اين سه تا هم فکر کنم معنی‌شان واضح باشد:

به گل سرخ گفتند: تو را عار نايد، که پيش از تو، گل زرد به بازار آيد؟
گل سرخ گفت: لجاره جلو، شه‌زاده به دنبال آيد!

اگر مخمل خری، اطلس بپوشی
همان کنگر کن و کنگر فروشی!